Eν είδη εισαγωγής, επιτρέψτε μου να πω δυο λόγια για τη διαδικασία παρουσίασης και όχι κριτικής μιας έκθεσης τέχνης. Κατ’ αρχήν, ο καλλιτέχνης γεννάει, τρόπον τινά, πίνακες, γλυπτά, έργα που δεν είναι άλλο, ή που οφείλουν να μην είναι κάτι άλλο, παρά η αισθητική έκφραση της σκέψης και των συναισθημάτων του. Ο παρουσιαστής, οφείλει να μαντέψει, να εξάγει και να αποκαλύψει, όχι τόσο την τεχνική ή την αισθητική πλευρά του έργου, αυτά συχνά είναι πρόδηλα, όσο την πνευματική διαδρομή του καλλιτέχνη, ώστε να γίνει το έργο κατανοητό. Και οι δύο διαδικασίες είναι επίπονες και πολύπλοκες, αν, και μόνον αν, ο καλλιτέχνης, έχει όντως ακολουθήσει πνευματική πορεία. Τότε όμως, είναι που το έργο του έχει κάτι να μας πει, πέρα από την οπτική απόλαυση.
Κική Χριστοδούλου
Ιστορικός Τέχνης-Μουσειολόγος
Η πνευματική αυτή διαδρομή, έχει τα up και τα down, όπως εκείνη κάθε ανθρώπου. Εντούτοις, κάθε δημιουργός τέχνης, οφείλει πρωτίστως στον εαυτό του, ν’ ακολουθήσει μία ανοδική πορεία. Πισωγυρίζοντας, παραπατώντας, σκοντάφτοντας, πέφτοντας κάποτε, αλλά επιμένοντας στην άνοδο. Κι όπως κάθε ανηφοριά, έτσι και ο δρόμος αυτός είναι δύσβατος. Ταυτόχρονα γοητευτικός και ενδιαφέρων. Δρόμος αυτογνωσίας, γνώσης γενικότερα, πορεία προς το φως. Φανταστείτε ένα βουνό κι έναν περιπατητή που το ανεβαίνει. Μόλις φτάσει στην κορυφή, μπορεί να δει τον ήλιο στην άλλη πλευρά. Και να χρησιμοποιήσει το φως του για να διακρίνει τις λεπτομέρειες ενός τοπίου. Κάποτε, το τοπίο αυτό βρίσκεται μέσα του. Και ο ήλιος είναι η ψυχή του. Εάν μπορεί όλο αυτό να το βάλει στο χαρτί, στην πέτρα, στο ύφασμα, στις νότες, τότε μιλάμε για έναν καλλιτέχνη.
Καλούμαστε λοιπόν σήμερα, να ακολουθήσουμε την ατραπό της Σύνης Αναστασιάδη, και να βρούμε το φως στην πίσω μεριά του βουνού. Μεγάλη είναι η βοήθεια που η ίδια η Σύνη μας προσφέρει. Αφού έχει περάσει και έχει δει, αποτυπώνει τις εμπειρίες της, θετικές και αρνητικές, για μας. Όλοι όσοι παρακολουθούμε την καλλιτεχνική της πορεία, γνωρίζουμε τα τεχνικά και μορφολογικά γνωρίσματα της. Ακόμη και την κατεύθυνση των θεματικών της αναζητήσεων. Η σύνδεση υπαρκτού και μη υπαρκτού, ύλης και αντι-ύλης αναδεικνύονται λιγότερο ή περισσότερο έντονα σε κάθε δουλειά της. Η παρούσα έκθεση, από τον τίτλο και μόνο, μας ωθεί ακόμη πιο πολύ στο άυλο. Μοιάζει τώρα να έχει καταλαγιάσει όλη η αναστάτωση και η ορμή των προηγούμενων διερευνήσεών της. Κι αυτό, γιατί προσωπικά πιστεύω πως τα έργα που βλέπουμε γύρω μας, αποτελούν ένα είδος κάθαρσης, όχι από αμαρτίες, αλλά από πόνο. Έχει πλησιάσει το ζητούμενο τόσο ώστε να μπορεί να το μελετήσει ήρεμα και γαλήνια.
Γαλήνια όμως, όχι στάσιμα. Χωρίς τον κίνδυνο αποτελμάτωσης. Επειδή η εξέλιξη, είτε πνευματική, είτε άλλη, εμπεριέχει κίνηση, ανανέωση, συνέχεια. Πρόκειται για φάση πνευματικής εγρήγορσης σε σωματική ανάπαυση, παρά για παύση ή χαλάρωση. Άλλωστε, η παρουσία του κόκκινου χρώματος σε όλα σχεδόν τα έργα τη σειράς είναι δηλωτική αυτής της εγρήγορσης. Το κόκκινο, ως χρώμα της φωτιάς, και η φωτιά ως γνώση. Γι’ αυτό κάποιες φιγούρες ντύνονται σε κόκκινα ενδύματα. Η ένταση του χρώματος υποδεικνύει το επίπεδο γνώσης. Όσο πιο αχνό, μικρότερο σε έκταση και σε απόχρωση ροζ, τόσο πιο κοντά στην αρχή της πορείας μας βρισκόμαστε. Όσο πιο έντονο, συμπαγές και καθαρό, τόσο πλησιάζουμε στο στόχο μας.
Ποιος είναι ο στόχος μας? Ορίζεται εξ αρχής από τον τίτλο της έκθεσης: Μετά – μορφή εποχή, Φάση πνευματικής εξέλιξης. Η «μετά τη μορφή» εποχή, δηλαδή η φάση εκείνη που η μορφή, ως εικόνα και αναπαράσταση, θεωρείται ξεπερασμένη και περιττή. Αλλά και με διάθεση λογοπαίγνιου η «μεταμορφική» εποχή, όπου η εικόνα μεταλλάσσεται, μεταποιείται και παίρνει νέα όψη σε ένα άλλο επίπεδο, σε μια άλλη διάσταση. Το επίπεδο αυτό ορίζεται με τη σειρά του στο δεύτερο μισό του τίτλου: Φάση πνευματική εξέλιξης. Πρόκειται επομένως για ένα πεδίο πνευματικό, φανταστικό, ίσως και μη-πραγματικό. Στην πορεία της αλλαγής της ύλης-μορφής σε πνεύμα-αντιύλη, δεν λείπουν οι συμβολισμοί και οι αναδρομές, που μόνο σκοπό έχουν να προωθήσουν ευκολότερα και γρηγορότερα την πρόοδο.
Στον πίνακα Προσπάθεια Εξαγνισμού της ΚαρδιάςΑς δούμε κάποια έργα ως παραδείγματα που θα μας βοηθήσουν να αποκρυπτογραφήσουμε το σύνολο:
μια φιγούρα κόκκινη σε στάση προσκυνήματος είναι σχεδιασμένη βάση αρχαϊκών συμβάσεων: ώμοι και πρόσωπο κατ’ ενώπιον, ενώ το σώμα από τη μέση και κάτω βρίσκεται σε προφίλ και το πρόσωπο είναι λευκό. Στην αρχαιότητα, το λευκό χρώμα χρησιμοποιείται για τα γυναικεία γυμνά μέρη του σώματος. Εντούτοις, υπάρχει άλλη μία περίπτωση χρήσης λευκού χρώματος στην αγγειογραφία συγκεκριμένα: η μεμονωμένη στο πρόσωπο. Ο συμβολισμός της χρήσης θεωρείται άλλοτε ως η μάσκα ενός θεού, αυτό που σήμερα ονομάζουμε στον Χριστιανισμό Θεοφάνεια: την εμφάνιση μιας θεότητας δηλαδή. Άλλοτε πάλι, το λευκό πρόσωπο, το στραμένο προς τον θεατή, συμβολίζει την παρουσία ενός νεκρού ατόμου. Ολίγον ανατριχιαστικό, αλλά αν κάποιοι έχουμε χάσει ανθρώπους μας, τότε μπορούμε να καταλάβουμε τι σημαίνει να νιώθεις την παρουσία. Στο πλαίσιο αυτό, μορφολογικά, η Σύνη Ανασταδιάδη με την παρούσα έκθεση μοιάζει να κάνει μια αναδρομή σε όλα τα στάδια από τα οποία έχει περάσει τις φιγούρες της, δίνοντάς μας ταυτόχρονα και την επόμενη φάση τους, τη νέα υπόστασή τους.
Θα παρατηρήσετε πως σε πολλά έργα παρουσιάζονται δύο φιγούρες ή φόρμες, όπως για παράδειγμα στους πίνακες Μάσκες Ψυχής
, Κατεύθυνση Μορφής σε Μεγαλειώδη Κανάλια και Άνθιση Αφοσίωσης . Η μία, σε χαμηλότερο επίπεδο και με μεγαλύτερη σαφήνεια ζωγραφισμένη. Η άλλη, σε υψηλότερο, και ζωγραφισμένη πιο γρήγορα, πιο αχνά. Συχνά, η σε υψηλότερο επίπεδο φόρμα, μοιάζει να προστατεύει την πρώτη. Άλλοτε, μοιάζει η ίδια μορφή να υπάρχει δύο φορές στο ίδιο έργο. Τότε είναι που θεωρεί κανείς πως έχει διαχωριστεί στα δύο συστατικά της: το σώμα και το πνεύμα. Το δεύτερο, ψάχνοντας την εξέλιξή του και την άνοδο, ίπταται, αιωρείται πάνω από την ύλη που του αντιστοιχεί. Πάντως, στην έκθεση Μετά μορφή εποχή-Φάση πνευματικής εξέλιξης, η Σύνη Αναστασιάδη ολοκληρώνει την άνοδο των μορφών της. Το ταξίδι της ψυχής αποχωρεί νοητικά από το γήινο επίπεδο και κινείται πλέον σε άλλες διαστάσεις. Γιατί μόνον έτσι μπορεί να εξελιχθεί περαιτέρω. Σκεφτείτε τι συμβαίνει με τους ερημίτες, οι οποίοι, αφού φτάσουν σε πεπερασμένα στάδια πνευματικής εξέλιξης ως μοναχοί και ασκητές, αποχωρούν από κάθε εγκόσμια κοινότητα, ακόμη και από το τάγμα τους, ώστε να προαχθούν περισσότερο, πνευματικά πάντοτε. Τρόποι και πρακτικές που όλες οι θρησκείες ανά τις εποχές και τους πολιτισμούς έχουν υποστηρίξει. Φυσικά, είτε πρόκειται για ερημίτη, είτε για καλλιτέχνη, είτε για απλό άνθρωπο, εκείνος που αποφασίζει να ακολουθήσει παρόμοια πορεία, πρέπει να «χωθεί» βαθιά στην ψυχή του, να καταλάβει, να νιώσει, να περάσει και να ξεπεράσει, τα συναισθήματα εκείνα που τον έχουν πονέσει περισσότερο.
Ας δούμε ένα ξεχωριστό παράδειγμα. Το έργο Σκέψεις, Ισχυρά Κύματα Ενέργειας
, είναι ένας πίνακας που σε πρώτη ανάγνωση μοιάζει άσχετος σχεδόν με τους υπόλοιπους της σειράς. Κάθετα σχήματα που θυμίζουν κεριά, κτήρια, ή ακόμη και έμβολα, κανάλια συγκοινωνούντων δοχείων. Σε αυτή την αυστηρή δομή, μια διάφανη κορδέλα, ορίζει ένα σπειροειδές σχήμα: πορεία, ασφυκτικό δέσιμο, διακοσμητικό στοιχείο? Κάπου στο κέντρο ένα μικρό κεφαλάκι, ή καλύτερα η γενική φόρμα ενός μικρού κεφαλιού. Λευκού και κατ’ ενώπιόν. Σκόρπια στοιχεία και σχήματα εκ πρώτης άποψης. Οι συμβολισμοί που παραθέτω είναι υποκειμενικοί. Είναι τα κάθετα σχήματα μηχανισμοί ανύψωσης, κανάλια επικοινωνίας μεταξύ διαφορετικών καταστάσεων ή διαστάσεων? Είναι η διάφανη κορδέλα αυτή η πορεία που οφείλει να ολοκληρώσει το ανθρώπινο πνεύμα ώστε να μπορέσει να φτάσει στο ανώτερο σημείο του? Και το μικρό κεφαλάκι είναι η ψυχή η ίδια που ανεβαίνει αργά αλλά σταθερά? Λίγη ακόμη υπομονή για το τελευταίο παράδειγμα, το Λιώσιμο του Εγώ
. Χρώματα που έρχονται σε πλήρη αντίθεση από τα υπόλοιπα έργα. Δυο εξαϋλωμένες μορφές με ηθελημένη επιμήκυνση των χωμάτων ώστε να σχηματίζουν την αρχή μιας σπείρας, αγκαλιάζουν η μία την άλλη. Όχι τόσο σε ένα ερωτικό αγκάλιασμα, αλλά μάλλον σε μια αγκαλιά υποστήριξης. Το κάτω τμήμα των σωμάτων χάνεται. Μόνο το ανώτερο τμήμα τους είναι σαφώς αναγνωρίσιμο. Κάπου στο κέντρο του πίνακα μια μικρή φτερωτή μορφή. Η πλαγγόνα, η ψυχή, όπως αυτή αναπαρίσταται από την αρχαιότητα ακόμη ως φτερωτή μορφή ή ως πεταλούδα, αργότερα ως άγγελος. Θα τολμήσω έναν παρακεκινδυνευμένο παραλληλισμό: Εκεί, στο κέντρο του έργου, στο ίδιο σημείο είναι που ο Δομίνικος Θεοτοκόπουλος στην Ταφή του Κόμητα του Οργκάθ τοποθετεί την ψυχή που ανεβαίνει στους ουρανούς, ως μια μικρή φτερωτή εικόνα. Στο σημείο όπου το γήινο και το θείο στοιχείο συναντώνται. Μόνο που η ζωγράφος εδώ, μεταφέρει τον συμβολισμό μεταξύ τους χάους, μέσω του χαώδους σχεδίου στο κάτω μέρος, και της τάξης, με σαφέστερο σχέδιο στο άνω τμήμα του έργου. Με τον ίδιο συμβολικό τρόπο που ένα λευκό τρίγωνο, στο έργο του Θεοτοκόπουλου, ορίζει τις συνδέσεις των επιπέδων και των προσώπων, καθώς και τον βαθμό γνώσης, τα φωτεινότερα σημεία του πίνακα της Σύνης Αναστασιάδη ενώνονται μεταξύ τους με μια ευθεία: Μια μικρή γραμμή κάτω, η ψυχή στο κέντρο, λίγο πιο πάνω στο στήθος της μιας μορφής στη θέση της καρδιάς και, τέλος, στα πρόσωπα των δύο μορφών. Πιστεύω, πως το βαθύτερο νόημα της εικόνας, είναι κάτι που μόνον η Σύνη Αναστασιάδη γνωρίζει. Κι είναι ίσως ο μόνος πίνακας για τον οποίο θεωρώ πως κανείς δεν έχει δικαίωμα να αναζητήσει το βαθύτερο νόημα και αν το κάνει, μοιάζει να υπάρχει ένα είδος ηθικής υποχρέωσης να μην το αποκαλύψει. Κατά τα άλλα, εκτιμώ πως τα αφηρημένα πρόσωπα έχουν την ιδιότητα να ταυτίζονται με τον καθένα μας. Η φτερωτή μορφή μοιάζει με την ψυχή μας που θέλει να μεταβεί ελεύθερη από το χάος μιας καταναγκαστικής ύπαρξης, στην τάξη του απείρου.
Δεν θα κουράσω ιδιαίτερα με τα σχέδια. Όχι γιατί είναι μικρότερης σημασίας, αλλά γιατί ακολουθούν σχηματικά, παρόμοιους συμβολισμούς με τους πίνακες. Σε άσπρο και μαύρο, με τις πιο απλές γραμμές, σαν αυτοματοποιημένες εικόνες που περνάνε μπροστά στα μάτια μας, εκφράζουν στιγμιαία συναισθήματα. Σχεδόν πάντα με μια ένταση που αποτυπώνεται από ένα είδος γωνίας στο πάνω τμήμα του καθενός. Ενώ, λίγα μόνο φανερώνουν ψυχική ηρεμία, λόγω της σχεδόν οριζόντιας κορύφωσής τους.
Μετά μορφή εποχή-φάση πνευματικής εξέλιξης. Αν συνδέσουμε τον τίτλο με το σήμερα τότε βρισκόμαστε σε μια εποχή που κάθε φόρμα, σχήμα ή δεδομένη μορφή (θεσμών, αξιών, παραστάσεων) έχει σίγουρα ξεπεραστεί. Είναι συνεπώς βέβαιο, πως χρονικά τοποθετούμαστε στο τώρα και με την κυριολεκτική απόδοση του όρου «μετά –μορφή» και με την μεταφορική «μεταμορφική» έννοιά του. Φάση πνευματικής εξέλιξης: είναι αυτό που τώρα οφείλουμε να ξεκινήσουμε ή να προάγουμε, αφήνοντας πίσω μας τις καταστάσεις που μας έχουν πονέσει. Κυρίως όμως, οφείλουμε να μεταμορφώσουμε τον τρόπο σκέψης μας και να φωτίσουμε τις γνώσεις μας. Η έκθεση της Σύνης Αναστασιάδη μας δίνει το έναυσμα κυριολεκτικά και μεταφορικά. Στο χέρι μας είναι να κάνουμε πράξη τις προτροπές της.
Κική Χριστοδούλου
Ιστορικός Τέχνης-Μουσειολόγος
